Sponsored Links.

Copie de Sponsored Links

Sponsored Links


Designed by:
SiteGround web hosting Joomla Templates
DI-SAMUNA DIIBA PDF Imprimer E-mail
Écrit par Kalamba Nsapo   
Dimanche, 01 Septembre 2013 17:34

 

Kalamba Nsapo

 

DI-SAMUNA DIIBA

katangidibwa MU MPALA


 

 

 

 

 

 

 

Sources des images reproduites sur la couverture :

1.        http://de.wikipedia.org/wiki/Echnaton

2.        http://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Tutanchamon_%28js%29_3detalle.jpg


 



Bafika Dimanyayi

___________________________________________________________

 

KALAMBA NSAPO

 

di-samuna diiba


katangidibwa MU MPALA

 

AFROBOOK


Copyright © 2010 Afrobook

 

 

CIP - Titelaufnahme der Deutschen Bibliothek

Bilolo, Mubabinge:

Di-Samuna Diiba Katangidibwa mu mpala

(Reihe : Bafika Dimanyayi)

Munich, Freising, Kinshasa: Afrobook, 2010

ISBN 978-3-931169-14-5

 

 

© 2010 African University Studies Vlg

All rights reserved.

Typeset at AUS-PUA, Germany

Printed in Belgium by Atlas Copy

ISBN 9783931169145


Mbangilu :

 

Bwa kwepela lufu, bantu badi balondeshila nshila ya babo banyinka. Badi bebeshangana mwa kamba ba nkolomo pavwabo mu dikeba dya mandamuna ku nkonko mivule ya mwishi mwa diiba. Ke cyena bwalu cya milongo idi mwishi eyi.

Milongo yetu ne yibangisha ne mwaku munene: londeshila... Kadi “londeshila”, mbwena kwamba cinyi ?

 

Londeshila, londeshila, londeshila...

Londeshila, londeshila...

Londeshila pa kapasu

Ne pa kanyi ka pa tutela

Nanku kele katwa mu nyama.

Bankolomo bakamanakuya

Mpetu ne ngenyi yabo bakalekela

Ngonga ne byondo byakashibala

Masha akushala kaayi ne mwimbi wa ngoma

Mubedi wakukenga kayi ne mumondapi

Mukumbi wakulala lelu ciyi mungipacidi

Mufwishe wakudyenga kayi ne mumudidishi

Bilumbu byakulala kabiyi ne balumbududi

Tulasa twakubomba katuyi ne balongeshi.

Wewe bukole bu nyisu kadi nyoko ?

Malu akamba banyinka kalekale

Bakadi benda baandamuna

Banyinka banwambila nsombi nulekela

Nutwa nsombi ku makasa bu tunyama

Mwakadi Nkonko Kakoyi wambila mwanabo Kanyuka ne :

Mukalenge, patwafwa,

Bana ne bashala ku bupika

Mpingu, bimfwanyi base ku bimana

Bukalenge bwa citala babupa cikuku“

Nwakabenga munya butuku byabo bucidi bule

Kadi kusama kwa mukashi mpa kulela.

Endayi mu dikasa, nulonde bena kale

Dyayi myanzankelende, nudye nkidikidi

Kanulu kudia bibambula nansha myangampapa,

Yalwa kunutwa mu matama

Yanutwa mukana

Bikondo bitu byakudimuka.

Londeshila, londeshila, londeshila pa kapasu, ne pa kanyi ka pa tutela, nanku kela katwe mu nyama. Ke mwaba udi C.A. Diop[1] mumpa malongesha a mpolondo ne mushuntulula bumuntu bwanyi mushindu wa pabwao. Ku londeshila eku, nkudi kutusaka bwa kusulakaja kasala ka Diiba bwa kumona ne tudi mwa kupeta ngumvwilu mukulukulu wa malu atudi nao panshi lelu.


Citupa cya kumpala:
Katanga anyi Akhénaton nganyi?

Nkambwa-Mukulu, mwena Disamuna ne Disambila, ditudi twandamuna mwaba ewu mu ciLuba babadi bafunda dina dyende nenku[2]:

Bu mudi cindidimbi eci cilesha, binkalabwa bya bungi bidi bifundulula dina edi bu 3x-n-Itn ne bidibala bu: Akhénaton, Echnaton, Achnaton, a.n. Mu mukanda wende Mufuki ne Bifukibwa mu Ngelelu wa Ngenyi wa Memphis ne Amarna. Difwanyhikisha dia „Mukanda wa Nkindi ya Memphis“ ne dya „Disaamuna-Dinene dya Mfidi-Mukulu“ kudi Echnaton[3], Mubabinge Bilolo udi ubala dina edi ne: AchanJati / AchanaYati/ Ashanayati anyi Ashanti. Mu Wikipedia wa ciDoci mbatela mbadilu mikwabo bu: Achanjati = Achanyati, Achenjati, Jati, a.n.[4]

Pa nga kabanga difunda mukanda wanyi wa pa Bu Nkaaya bwa Mufuki, mwanetu Bilolo kungambila se: Itn udi Ntangu anyi ciTaatu cya Diba ne 3x udi BuKenka, Kanka, Keka, Dyanga. Mbadilu udi ulonda mfundulwilu ewu 3x-n-Itn ne mwikale kabidi dyandamuna udi:

3x-n-Itn

Ntanga, Ntangu

 

 

KaTanga, KanTanga

 

 

Dyanga

Mudibalulula dyende dya ngambulwilu wanyi wa dyumvwija dyende, yeye kwambikila mbadilu mukwabo. Udi wamba se: “Mbadilu wa katu mushalame to. Padibo babala mu esperanto egipitologike ne 3x-n-Itn, mbabale mifundu 4 cyanana: . Mudibala baya batangila ku diboko dya balume, BaKame mbafunda: Itn-3x anyi It-n-3x. Kine katupa ka mifundu ya dina edi, kadi kapatula mu ciLuba:

It-n-3x

Ta-n-Ga > Tanga 

 

> Tango ; Tangu

 

DyAnga

Pakwambikila mufundu 5 wa citupa eci (= Ra.w / Hr(w), panga apa : Sw/ wbn/ wnw.t/ aHa.w). Tunungu twa  tudi tupatula mbadilu ne ngumvwilu ewu :

itn-3x-ra

Tangila

 

 

Diengela, Dyengelela ; Dyengeleka (itn-hr-3x)

Kadi kudi maleta 2 mashale, patudi tuabala tudi tupeta :

Itn-3x+ xn

KanTanga ; KaTanga

Itn-3x-ra + xn

KanTangila.

KadiTanga

 

 

KaTangidi ; Katangidila ; Kantangidila

Itn-3x-xn

Tangila-Kenyika

 

 

Tanga-Kenka; DiKenka dya Ntanga; DiTangila-Nkeeka

CiLuba cidi cilesha bushitu anyi buneme bwa mufundu onso mu dina edi“.

Milongo eyi ya shushukulu Bilolo idi ilesha se mbikidilu ewu „KaTanga“ ne tunungu etu: ntangu/citangu, tanga, tangila, tangidila, a.n., udi mbikidilu mushalame udi ushukula musangu umwe bushitu bwa dina edi.

Katanga udi mwana wa Aménophis III. Mu cidimu cya 1375 kumpala kwa Yezu kayi muledibwa, bakamwasa nsala wa bumfumu. Yeye ke mwena diina dya Aménophis IV. Uvwa ne bidimu dikumi ne bisambombo pavwileye mfumu wa musoko wa Kame.

Mu cidimu cinayi cya bukalenge bwende, wakangata dipangadika dya kuzangika ne kusamuna diina dya Diiba. Ke kudipaye diina dya Katanga anyi Akhénaton.

Mu cidimu citanu cya bumfumu bwende, wakaasa ntente mu cimenga cya Tell El-Amarna. Bitendeleelu byonso bidi byashibwa luseka alu bidi bizangika Diiba ne bipeta nsese ya Diiba.

Mfumu mu nkwasa udi cimfwanyi cya Aton ne mwanende musunguluka. Mukashende Néfertiti ke udi mwenampala wenda munkaci mwenda ne mwa bukwa bantu.

Pafwile Katanga mu cidimu cya dikumi ne mwandamukulu wa disomba dyende dya mu nkwasa wa bumfumu, ntendeleelu wa Diiba e kufwaye. Toutankhamon ke cindondi cyende.


Citupa cibidi :
Disamuna dya Diiba

 

 

1      Dibàluka dyèbè dìdi cileya ku nshìkì waa dyulu
Wewe Sha Ntu, Mfuki’a moyo
Paùbììkabiikà ku mpàtukilu waa dyulu
Udi umwangila ditùnga dyônso bulenga bwèbè

5      Bwalu udi mulenga, munène, waa nsèse, mwêla dyulu bitupàr
Nsèsè yèèbè ìdi mibwikìdìje matùnga nè yupukila bifùkììbwè byèbè byônso
Wewe Diiba katangidibwa mu mpala,  
Wewe Musangana mwenapo ne mwenabyo  
Dinanga dyebe ndinene

10    Nànsha wîkala kule, nsèsè yèèbè ìdi mu buloba
 
Nànsha wîkala kuulu, dipìtà dyèbè dyènzenza ditùku
 Paùjìminajiminà ku nshììkilu waa ku mubwelu
Byà pànu bikùta kùdì mîdima byènzenza bu bifwè
Bìdi bìlààlà pa mwaba wààbyò

15    Mitù yààbyò mikùta
 
Mûlù ààbyò mabwikidija kàbìyi bìmònangana
Bintu byàbyò bisokoka bìdi bììbika
Byôbyo kabìmanyi

20    Ntambwe wônso ùdi ùpàtuka mu cyèndè cisokomenu
Nyòka yônso ìsùmasuma
 
Mîdima nèìdìkùmà, buloba bwônso bùvwavwa tàlàlàà
Bwalu Mufùki wàbyò `mmukiikìshe ku nshììkilu waa dyulu
 Paùbììkabiikà ku nshììkilu waa dyulu

25    Wewe Diiba katangila cishiki
Paùdì muzàngàmàna mu dyulu
Mîdima kayèèna nè mwaba paùdì wela nsèsè yèèbè
 Matùnga ônso àdi mu cibìlu difùku dyônso

30    Matàbàla, bantu bônso tèndee pa makàsà ààbò
Bwalu udi mubàtèèka bajaalàma
 Bòòwoowa ke kulwàta bivwàlù byàbò
Bèèleela mabòkò ààbò muulu bwà kukutumbisha paùpàtukapatukà
 
Bantu bônso bènzenza mudimu wààbò 

35    Nyama idi idya bisoosà byayo ne isanka mu cidila cyayo
Micì nè bikùnyìbwè `mbyêla bilòngò
Nyunyu ìdi ìlembelela mu bisènsè
Mapwâpwà ààyò àbuululuka bwà kukutumbisha amu wewe,
 Mbuji ìtùmpikatumpika,

40    Nyunyu wônso, cìbùùkabuukà cyônso
Byônso bìdi bìmfùmfuluka paùdì uzàngamana pa mitù yààbyò
 Mâtu àbàndabanda nè àpweka musùlu
Njila wonso ùdi munzùlùka bwalu udi ubàlakana bu diiba
 
Mishipa ìdi ìtùmpika kumpàlà kwèbè

45    Nsèsè yèèbè ìdi mipàta munkacì mwà mbuwà
Udi mufùmbi waa mwânaabalùme munda mwà mukàjì
Kufùmba nè mamiinu àà mulùme
Kupèèsha mwânaabalùme mwoyo mu difù dyà mamwÄ›ndè
 Umupùwisha bwà kàdidi

50    Udi mumudììshi mu difù dyà mamwÄ›ndè
Udi mufìdi waa mupùùyà bwà kufumfula biwùdì mufùka
 Difùkù dyà dilediibwa dyàbyò
Udi ubyùnzulula mukana bwà dîyi kupàtukadyò
 Ufùkafuka cìdì cìkèngediibwa

55    Mvwàngala ùdi ùtwàdijila kubìla mu cizubu
Umupèèshapeesha mupùùyà bwà kumufùmfula
Paùkaadì mumufìmba
Bwà àmonè mwà kutùbula cizubu cyèndè
 Ke mwà kupàtuka mu diyi

60    Bwà kubìlayè mùdìyi mumòna
Ùnyemanyema pa tukàsà twèndè
Pàdìye ùpàtuka mu diyi
Byenzedi byèbè bìdi kabùkabù
 Bitùsokoka

65    Èè, wêwe, Mvìdye nkààyà, mwena ngulu èèpelè
 Udi mufùka buloba ku diswa dyèbè
Pèèbè ucìvwa àmu nkààyà
Bantu, bukwà nyama minène nè mikesè  
 cyônsò cìdì pa buloba

70    Cyèndendè pa makàsà ààcyò
Cyônsò cìdì muulu anyi cìbùùka
Matùngà àà Sirî nè Nubî
Nè ditùngà dyà Kemet, udi utèèka dyônso pa mwaba wààdyò
 Pashìshe uàpèèsha bilondèsha majinga

75    Nènku dyônsò dìdi nè cyàdyò cintu
Kàbìdì mafùkù ààò adi mabala ku minu
Myakulu yààò ìdi mishììlàngàne
Mmwènekelu nè meekala yààò mishììlàngàne
 Udi musungùlùja bantu mu diikala dishììlàngàne

80    Ufùkìle Nile mwinshààbuloba
Umutùndubula ku diswa dyèbè
Bwà bantu kwikala nè mwoyo
Pawàkabàfùkà
 Wêwe mukalenge waabò

85    Èè dîbà dyà mu munyà – cikwàcisha bôwa matùngàà kule
Udi mubàpa pààbò mwoyo munda
Udi mutèèka Nile mu dyulu
Bwà àbàpwekèlè
 Àtuutà mavwala pa mikùnà nè mu mbuwà

90    Nè àmyaminà mâyì èndè mu madimi ààbò àdì ku mbànzà yààbò
Cileyà kaayì cyà malongolola èèbè, mukalenge waa kashidi
Nile waa mu dyulu udi bwà matùnga menyi
Nè bwà nyama yèndendè mu cipèèlè
 Nile (menemene)ùdi ùtùntumukila mwinshààbuloba, bwà Kemet

95    Nènku nsèsè yèèbè ìdììshadiisha lupângu lwônso
Paùbììkabiikà bàdi bàfùmfuka nè basampila bwèbè
 Wenzèle myuvu, bwà kufùka byenzedi byônso
Mushipu, bwà kubìtalaja, mùmwè nè muvu wàà munyà
 
Wenzèle dyulu dyà katòngòbèlè bwà kuzangamanamù

100  Bwà kubandila byônso biwààkafùkà
Paùcìvwà nkààyà
Wela nsèsè yebe ya Diiba, wewe Katanga mufumfùla
Kubangila ku kabundubundu ukèzuka, pashìshe upèngama èkuvwa kupingana
Mu didyalula dyebe,

105  Mmupatule mpala ne mpala ya bintu
Mu bimengà, mu misòkò, mu binsânga
Mu njila àtâ ku musùlu
Mêsu ônso àkumònamona kumpàlà kwàò
 Paùdì dîbà dyà mu munyà muulu mwà buloba

110  Udi mu mwoyo wànyì
Kakwèna mukumanyè
Àmu mwanèèbè Katanga
Udi mudya nende cyovo,
Kudya nende bibishi ne byosha,

115  Kumwambila ebe onso a ku moyo
 Buloba bùdi mu cyanza cyèbè
Paùbììkabiikà, bantu bàdi bàfùmfula,
Paùjìminajiminà, badi bu bàfwafwa
Bwalu wêwe mwinè udi mwena mwoyo

120  Ku’ùdì ke ku dîbà dyà mwoyo
 Ku’ùdì mwoyo ùdi ùpeteka (nànsha meeji pààò)
Mêso ônso àdi àbandila bulenga bwèbè
Nè mu’ùdì ujìmina
Mudimu wônso ùdi wììmana paùpwekapwekà ku Mubwelu

125  Paùbììkabiikà, bàdi …
 Bàdi bàsekelela mfùmù
Kaca wâfuka buloba, waabùlongolola
Waabùlongolwela mwanèèbè  
Udi mupàtùka mu’ùdì

130  Yeye se Mfumu wa bisamba
Mwana wa Diiba
Mfùmù mwena bulelèlà
 Mukalenge wa bifulu bya butumbi
Mukalenge waa makalenge, Katanga mwena mwoyo muleepàlèèpa

135  Nè bwà mwadì waa mfùmù, udiyè munânga
Inaabànzà mwimpe citelu waa matùnga àbìdì,dya mutu ne dya manda
 
Udi ufumfùla nè ùtanta bwà kashidi nè kashidi
 

 {Ngumvwilu wa kasala ka Katanga (Akhénaton) kudi Shushukulu Kalamba Nsapo}


 

Citupa cisatu :
Lwendu lupya mu nshila wa kasala

A)    Bunkaaya bwa Mufuki

65    Mvìdye nkààyà, mwena ngulu èèpelè
Udi mufùka buloba ku diswa dyèbè
Pèèbè ucìvwa àmu nkààyà
Bantu, bukwà nyama minène nè mikesè

cyônsò cìdì pa buloba

70    Cyèndendè pa makàsà ààcyò
Cyônsò cìdì muulu anyi cìbùùka
Matùngà àà Sirî nè Nubî
Nè ditùngà dyà Kemet, udi utèèka dyônso pa mwaba wààdyò
Pashìshe uàpèèsha bilondèsha majinga

75    Nènku dyônsò dìdi nè cyàdyò cintu
Kàbìdì mafùkù ààò adi mabala ku minu
Myakulu yààò ìdi mishììlàngàne
Mmwènekelu nè meekala yààò mishììlàngàne
Udi musungùlùja bantu mu diikala dishììlàngàne

 

Bunkaaya ncinyi ? Pacibidilu bunkaaya kabutu bwimpe mu nsombelu wa bantu. Banyinka bakamba ne:

-           „Nkaya ndutatu, babidi mbapite“;

-           „Kalume ka nkwadi kadi kasa mu cipongo nkayaku“;

-           „Nyoka kwenda nkayeba nkufwa ku musungu“.

Bunkaaya bwa Mufuki budi wabo mushindu. Mufuki udi ufuka mwikala nkaya, mwikala nkayende, kena ulomba lupemba kudi muntu. Ebu bunkaaya, kabwena bumutonda, bwalu mbudi bulela moyo.

Disamuna anyi dishukula dia bunkaaya bwa Mvidi Mukulu didi ditampakane mu mpata ya Nile. Bwalu ebu kabwena bwa didinga to. Kabwena bwa ludimi to. Bidi bifunda pa bimana bya pyramida ya mu Kémet, kukadi bidimu binunu bibidi ne nkama itanu kumpala kwa diledibwa dya Yesu.

Ke ngumvwilu mwimpe wa bunkaaya bwa Mvidi Mukulu kafukela mwena bantu, mwena bakashi mwena bana, mwena bidi panwapa byonso. Ke citudi baswe kwanyina mu mukanda wetu pa kusulakasha dyalu dya difuka.

Bwa cinyi kwela meshi pa Mvidi Mukulu eu utu amu ku bumwe mu Afrika? Bamvidye benyi batudi basekelela kabena batutwila anyi? Too. Aci ke ditentula didi ditushipa dituku dyonso. Mudikeba kutufikisha bwa kulonda babo bamvidi, benyi abu badi batwambila ne: Mvidi yabo ke Mvidi-Mukulu utu amu kubumwe to, ke Mawesha-Mufuki-wa-Cisamba-Cyonso to.

Cidi kaciyi cyakanyina ne muminu wetu cidi cikeba lufu.

Padi Mufuki mu bunkaaya bwende udyalula mbangabanga[5], udi ulwa Mvidi Mukulu Mawesha Nangila. Padiye udyalula kabidi, udi ulwa Mvidi Mukulu wa Cyame ne Cyame wa Mvidi Mukulu.

Mufuki pamwe ne Mvidi Mukulu wa Cyame ne Cyame wa Mvidi Mukulu padibo badyalula ekulwa Mulopo Mvidi Mukulu.

Mawesha Nangila ke ufukile bintu byonso mu bunkaaya bwende. Ucidi ufuka too ne lelu. Udi kabidi ufuka too ne makelela. Eu mwanda mmulonda kudi batanga bu Mapumba wa Kalenga Nsana, Kayiole, Kabanza, Mpoyi wa Kaseya… Bungi bwa batanga kabwena kubala.

Mabika Kalanda mwanyina byende cilumbu cya difuka kudi Mawesha Nangila. Bitu bilenga patu Bena Cyakanyi bambulula bwalu ebu pa kwimba musambu udi uvulwisha ngenyi mitwe ya difuka:

Bakole bambile ne

Ke nwenu baashaadi abo

Nushaala kusokolola peenu,

Nusokolola mamanya aa a Bankambwa

Bwa nutancisha mudibu [6].

-           Tshintu tshônso, bwalu bônso, muntu ônso, bidi ne ntwadijilu waabyo.

-           Ngalwilu ne ngenzelu waabi byônso, mMaweeja-Nangila.

-           Maweeja-Nangila udyalwile, kufuka bamvidye ne byambangilu.

-           Ku makole ende asatu a mbiikiji ngôwo aa: mufunkunu, diyi ne mupuuya, wakafuka bikwabo byônso pa buloba.

-           Binaayi binene, ndyenza, dilela, dilama ne milandu ...

Muluba yonso musanga ntete udi umvwa buneme bwa mwanda wa difuka pa kubala lusumwinu lwa Mba mba mba mba mbambale ne kulungulusha ne ciluba cya Mabika Kalanda:

“Bambambamba mbambale

Bintu byonso mbya Mvidye

Mvidye wa kuulu wafuka

Wafuka mwanende mwanabuta,

kaladi pa myongo ya nsona,

myongo ya nsona kayimutwe.

Wafukila byonso mwinshi’a kabwe

Kabwe konso kafuba.

Bambambamba mbambale.”

Bu kabuyi bwa Mvidi Mukulu, bintu kabyakadi mwa kwikalapo ne bantu kabakadi mwa kwikalapo. Nansha ba mvidye nansha ba dyabolo kabakadi mwa kwikalapu.

Ku lunga luseka, malu a Mvidi Mukulu adi atulongesha kabidi cinyi? Mawesha udi kabidi Mudifuke (“Kantangantanga” bu mudibo bamutesha kudi Bakete ku Kasaï) anyi “Mutanga Nzambi” (mu cibindi ku Kasaï). Ba Zulu ba ku Afrika wa ku manda bamubila byabo mushindu eu: Unkulu-nkulu.

Tumanye kabidi ne Mvidi Mukulu udi Mufuki wa bintu bidi kabiyi byashi kumweneka ne mesu. Bwalu ebu mbunene. Mufuki kena amu upatula mwaku wende bwa bintu bikalapu. Kena amu Mufuki wa bitudi tumona. Udi kabidi Mufuki wa bitena kumona ne wa bicilwalwa. Binkalabwe kimbifika ku dilepesha lungenyi mushindu eu to.

B)    Nkashama wa dyende diitu

Nkashama wa dyende diitu, washipa mbushi wadidiila. Nkashama wa mukila mule, bipata kayi lubilu, mubutamine mu bipuka. Tudi apa ne cimfwanyi cidi cifwanyikisha Mawesha ne nyama wa nkashama. Vulukayi bumfumu bwa nkashama ne dibutama dyende mu bipuka. Mfidi Mukulu udi mfumu wa bukwa bisamba, mfumu wa bamfumu, mukalenge wa bakalenge, Zambi mukole wa babake ne bashike, wa bankumba ne balela, nyoka kafwe mesu nansha mubwele mwishi mwa meba. Kena kuteka mulongo umwe ne bantu, udi nkashama wa dyende diitu. Baluba badi badiswa ne mwanda eu wa Zambi wa lupemba, Mawesha wa cyota cikulu.

Cidi kaciyi munda mwa kasala ka Katanga anyi Akhenaton se lungenyi elu lwa Mfidi-Mukulu ukena kumona. Ke bidi bitufulwisha mudibo bamubikila mu mpata ya Nile anyi mu musoko wa Thèbes ne Amoun (« Amon » mu cyena lelu) anyi « Amoun » = Imana, Imina, DiImana, DiImina, CiMonyi, CiMani, etc. Mu cibambalu cyende cya bukebi, Bilolo udi mulesha mfundilu wa diina edi mu cikam[7] :

,

Imn

amogn
Le Caché

Shimina, Mushimina, Shiminu

KaSokoma

 

 

L’Invisible

Cimuni

Ka-Amoni, Ka-Amonu, Kamwenibu; Ka-Mwene; Ka-Mweneki

 

 

Inconnu

Ka-Amani ; Ka-Amani-bu[8]; Ka-Manyi-ki

 

 

Pneuma

Anyuma; Nyuma

 

Byonso ebi bidi bibadibwa mu mfundilu ne tusala twela kale bwa kusamuna Amon (Papyrus de Leyde I-350) :

"Amon muulwe kale, mMusangana mwenapo, mMusangana mwenabyo

Kakwena mvidi mukwabo udi mumona nsese ya diiba kumpala to

Amon ukena ne wandi shandi, ukena ne wandi nyinandi.

Yeye ke ntwadishilu ne ndekelu wa byonso

Katena diina nyeye

Kashama wa dyende diitu

Lusumwinu lwa Mikombo ludi lufikisha ku dyanyina kabidi mwanda eu. Mikombo udi umwe wa ku dyalu dya Mawesha. Difika dyenda mu bantu didi dya pa bwadyo, bu dya Ntumb’a kuulu, Ntumba cintuluntulu, Ntumba dyanyi dikuta dya mpandisha nadyo bana micima. Teleshayi numvwa :

« Mu musoko kampanda muvwa mwan’a nshiya wa bakaji dîna ne : Kalewo. Baledi bende bônso babidi bakavwa bafwe. Uvwa mushala ne Tatwende mukaji; yeye ewu uvwa mumukolesha bilenga, mumutungunuja bwa ikale mwana wa kanemu ne mankenda, mwenji wa mudimu, mwana mumanya kudilama.

Dimwe dituku, Tatwenda mukaji kumusangana ku mfundu kwa nzubu, mwikala udyakwila. Yeye kumwebejaye ne : uudi wakula nende nanku nganyi ? Kalewu kumwandamuna ne : «ndi nyukila ne mutunda wawa». Mu dyala dya nzubu awu muvwa cilundu : cidimu cyonso civwa ciya nswa ; nanku pamwe apa bavwa mwa kucisangana cimeta ciya ne muulu ; dikwabo edi, cishala anu mwaci mwa kala. Kalewo uvwa kabidi ne ciibilu cya kudyanza kumona maalu mu ndota. Mukwabo musangu, uvwa mwawila Tatwenda mukaji mutu wa nyoka : uvwa mumona ku tulu nyoka ubwela mu nzubu mwa mansebenda. Abidi mmaala, asatu mmipi, kumvwabo anu ne baaledi mwana wa baluma ku nzubu kwa mansebenda awu.

Nansha muvwaye mwena ndota, Kalewo uvwa mwena cisumi ku mudimu, mwana mumanya kusomba ne bantu, kayi ne ditama ne muntu. Pavwa baana nende banaya mu ngondo, uvwa pende ubalamata ; nansha ku dilukangana nsuki, uvwa penda muya cisongu. Uvwa wambulwisha Tatwenda mukaji bikole ku midimu ya mu nzubu : pakumbajileyi bidimu dikumi, uvwa usuna mâyi, ulamba bya kudya, ukomba mu nzubu, wipila bya pa madimi. Ku ndota yenda mivule, kudi ndota umwe uvwa mupapisha Tatwende-mukaji. Kalewo uvwa mulota mamwenda mumuledi muvwa kumumona, umusekesha, ufukisha mimwemwe, mumutwadile ciseba cya nkashama civunga bu cilamba. Ciseba cya nkashama se ncimanyinu cisombelabo bavwala kudi Bamfumu. Tatwenda mukaji kumwandamuna ne : Kalewo wanyi, udi wela meji ne ku Bajangi kudiye aku, mamweba mmupeta bumfumu anyi ? Peshi wewa mwina udi ujinga bwa kudya bumfumu mu ditunga ? Wamanya ne mu cyetu cisamba, twetu bakaji katutu twasomba mu nkwasa ya makalenga to, bwalu tukaadi ne bwetu bumfumu bwa ku cifukilu, bunene bupita mamfumu onso : twetu bakaji ke badi bambule bakalenga pambidi peetu, ke badi basomba pa bizaba bya makalenga.

Bwalu kushadilabo paabo anu apu. Bidimu kupita. Kalewo kukola, kwasa cyadi, kusenena. Bakavwa batwadija kumwela diyi dya kumusela ; kadi Tatwenda mukaji uvwa wandamuna ne : to, ucidi mwana, anji kukola. Nansha muvwa nsongaluma imutuucila museesu, Kalewo kavwa ne ciibidilu cya kunaya ne baana ba baluma to. Kadi, dimwe dituku, Kalewo kumvwa anu mata amu-ngwila mukana, ukeba amu mwa kutwila. Eku, mabela enda adyunda, difu dyenda dibanda. Tatwenda mukaji tukutukuu mbuu : «Kalewo piteeku tumona» ; babwela nende mu nzubu, e kumuvulaye bilamba, bwa kukenketa mubidi wenda ; kumonaye dyakamwa ne Kalewo uvwa mwimita difu.

Tatwenda mukaji kwasa kasala ka mwadi : Kalewo wanyi ciwatwenzedi nenku ncinyi ? Wampendeshi mpindyewu kudi bakaji nanyi ; wamfwishi bundu nenku bwa cinyi ? Ngambila, difu ndya kudi nganyi ? Kalewo ushikunkila pende ne mwadi, e kwambila Tatwenda-mukaji ne «Tatu-mukaji wanyi, cyenaku mema mumanya bwalu to, ndi anu mundi emu ; kadi edi difu ndya kwepi ?». Awu pende kushala mufwe nayi, wamba ne : «edi difu ne ndya ku bantu, ne ndya ku bajangi, kwikala mpanga aku, nekudilapula».

Ngondo kupita, difu dyenda dikola, bantu beena mu musoko batwadija kuseka Tatwenda mukaji wa Kalewo : «yeye uvwa udipa mêna ne mmukoleshi mulenga, tumona paadilaye mbuji wa nyima ; washadi ne bundu mesu tente». Banyanende wa Kalewo kutwadija kumwepela, kabaciyi kabidi bamutancila to. Kalewo kushala anu ne mwoyo mukole, nansha muvwa dibungama dyamba kuya nende. Uvwa udyela anu nsanzu : «meme anu ngikala mumanya muluma ; kadi pangikala ciyi mwanji kwidikijaku awu manaya, badi banseka bônso aba, fuka-fuka wabo, bola-bola wabo». Nsanzu eyi, uvwa uyeela ne mici ya mwitu, ne nyama ya cisuku ne ya mu mbanza, ne bishi bilandadi… Bakaji ba mu musoko amu kabacivwa kabidi baswa ne baana babo baya kusomba ne Kalewo to ; bavwa beepela ne Kalewo kavu kubapisha biibidilu bibi.

Dimwe dituku, Kalewu muya kusuna mâyi, difu dikwata eku, bu mukundulu, e kusanganaye ku mpokolo aku baana nende ba bakaji batwa ku banaayi. Bakaavwa basuna mâyi mu milondo, kadi biikale banaya dyepu. Abu beela mesu bamona Kalewo, e kusumpakanabo bwa kumushiya nkayenda mwitu, kubanda pa mbelu lubilu. Ke kwelabo : «kaditanta kaadyambika». Bu mu mupodi wa disu, bônso banaayi kudyambika mulondo, e kubanda pambelu. Kalewo kushala mwitu amu, wengeja mesu, kamonu wa kumwambika mulondo wa mâyi, ne difu dikaavwa dimutekesha bikole.

Katupa ne ndepa, kumvwaye bu muntu utapa muci ne mwela ; katupa kumvwaye muci ukuluka. Ke kwelaye diyi ne : «nganyi wetu udi utapa muci awu, pamwapa wavwaku kungambulwisha, ndi mupangila apa ciyi mushindu». Kalewo utupula mesu, e kumona Ciluma-cikulu (cikulukuuku) cyenda cipanya masela, cipweka citangila kudiye. Bowa ne luzakalu kumukwata. «Tatu wanyi, ngambikaku dibungu dya mâyi edi, ndi mushikile ne difu dindi nadyo, ne ndya mwana, ne ndya cinyi ?». Ke Ciluma-cikulu kukenya ku meenu cyamba ne : «ndi nkwambika, kadi umpesha peeba mwana udi munda mweba amu, dîba diwalela ; wewa kuyi mwitaba, ndi nkusaya apa ne mwela ewu, nkwela pa lukosu». Ne bowa buvwaye nabo, Kalewo kwitabaye civwa Ciluma-cikulu cilomba. Ciluma-cikulu kumwambika mulondo pa mutu, Kalewo kubandaye pambelu wenda uzakala.

Pambi ngondo kutwa ku cibanda, Kalewo kulelaye : mwana uvwaye muupule uvwa wa cidika, muntu mulelela, kadi wa pa bwenda ; mwana upatuka, mukwata difuma ku cyanza, ngabu ku cikwabo cyanza, lusala lwa nyunyi wa nkusu lwasa pa mutu ; cibingu e kwakula oooo ditunga dijima. Mwana wa Kalewo uvwa ukola ku meeba ku meeba. Dituku dimwa ukaavwa ukwata ku bintu wimana. Pambibu kucya, mutwadija lwendu. Pavwaye wenda ukola apu, lusala lwa nyunyi wa nkusu, difuma ne ngabu byenda bidyunda pabyo. Bakeba kumupesha dîna dya mu diiku, mwana ubenga wamba ne : «dyanyi dîna mMikombo wa Kalewo nkayenda mudifuka».

Abidi mmala, asatu mmipi, mwana kutwadija kunaya ne baana nende, unaya nabo mbenga, uja naabo maja, wimba ngoma, utuma misambo… Kalewo kushala ukacila mwanda, kamonu cya kwamba. Dimwe dituku, kumvwaye mwoyo umupandika munda bwaa ! Kuvulukaye dyakamwa civwa cimwenzekela ku mpokolo wa mâyi. Kwelaye meji ku dilaya divwaye mulaye Ciluma-cikulu. E kutwadijaye kudyela meji : Ciluma-cikulu eci cikaadi pa kufika mwaba ewu bwa kulomba mwananyi ewu ; nengenza cinyi ? cyena mwa kufila mwananyi wa cibola ewu bwa baya kumudya to ; bushuwa mvwa mulaya bwalu ebu, kadi se mbwa bowa bumvwa nabo ; kabivwa diswa ne dijinga dyanyi dilelela to».

Kalewo kubiikila mwanenda e kumulondela bwalu abu. E kumwambilaye ne : «wamanya mwananyi, pandi mema mamweba ciyi mukufila, mukupangila, kakwena udi mwa kukupeta to ; kadi wadimuka bwa kudilama ; wikala ne diyi dimpe mu bantu ; baakufinga bantu, kabakufingi nsona ; shala mulwidi wa bônso, mucyungi wa mici ne nyama, wa buloba ne bîshishi, nanku bifukibwa byônso nebikukosela muci ; udi mumanye ne weba tatweba se mbuloba bujima ebu ; nanku ikala mukubi wa bifukibwa byônso». Mikombo kwandamunaye ne : «eyowa Mamu, byônso abi ndi mubimanye, kundi mufuma se ke ku mfuki wa bukwa-panu ; lupandu lwa bukwa-panu ke lundi muvwile ; shala ne ditalala».

Mikombo uvwa wendakana anu ne bisumbu bya baana. Dimanya dyende divwa diya cisongo ; kadi kavwa udiswa, udyela lupeepela to. Bônso bavwa bamutancila bavwa ne disanka dinene, bapeta kabidi ngenyi mijalama ne mibuululuke pa maalu a bungi ; bônso bavwa basomba ne Mikombo bavwa bashala bantu ba nsombelu mwinenke, ba mwoyo mulenga.

Dimwe edi, ke Ciluma-cikulu eci pwaa, mu ciibi cya Kalewo : « ukaadi mulela, mwana ukaadi mukole, kuyi mwa kunkeba bwa kukumbaja bituvwa balayangana ! wamonyi muudi muntu mwena dishima’s ? » Kalewo ne : « mwana udi munkaci mwa baana nende, wenda unaya ; wewa mumukeba neumumona, udi ne lusala lukunze pamutu ; indaku neumumona, ukeba peeba mayela bwa kumupeta ». Ke Ciluma-cikulu kumata mu njila citangila kuvwa baana banaya mu musoko, cyenda cikeba.

Mu ngenzelu yende ne nsombelu, Mikombo kavwa ulaminyina bilenga bivwaye nabyo amu bwenda yeya to ; uvwa wabwija baana nende bônso. Mwana kampanda uvwa mumulomba bwa kwasa pende nsala mukunze mu mutu ; ke Mikombo kutuula lusala kumupeesha ; kadi dîba adyo lusala lukwabo kutoloke dyakamwa mu nsuki ya Mikombo. Mwana mwibidi kuswa pende kupeta lusala ; Mikombo kwenza bya momumwe ; ke nsala kuvulanganaye pa mitu ya baana bônso. Ciluma-cikulu cifika mu cyalu cya baana, kutangila e kumona bônso biikala amu ne nsala mikunze mu mutu. Kupangaye wakwebeja bwalu e kupingana kwenda.

Dikwabo dituku, Ciluma-cikulu kupinganyina kabidi Kalewo bwa kumusuuya, ulomba Mikombo ; bwa kumudingakaja, Kalewo kumwambila ne «ndi mmubikila, mmutuma bwa kuntudila njilu ; nanku wewa uya kusokomena ku masanji a njilu aku, numonangana nende». Kalewo kubiikilaye Mikombo «mwananyi nshima nyeye pa kapya ; kadi bwa bisekiseki ki bidi bikola ; tulaku njila mikesa ku dyala aku, tuvwa kudya nayo nshima». Mikombo kwangata difuma dyende e kukwata ku cyanza, cikwabo cyanza cyambula lubenji bwa kwelamu njilu. Ufiika pabwipi ne disanji dya njilu, ke kwambaye ne : «cyena mumanya bidi mwa kwikala bibutamina mu njilu dîba edi, ne nyoka, ne ntuminyiminyi ; ke kwanjiye kwela difuma mu mabeji a njilu. Ciluma-cikulu cimona nanku ke kukatamunacyo lubilu cyenda cishiya meyi : «eyi bantapi, eyi bantapi»… !

Ciluma-cikulu civwamu cisuminyinu bwalu bwacyo abu ; ke kupinganacyo kabidi kudi Kalewo cyamba ne : «udi mumanya bimpe ne dilaya ndibanza ; kwena mukaji wa malu mimpa to ; wewa mundaya nyinyi wanyi wa meme kudya, mpindyewu bwa kumumpetesha, njila e kunkwata mu nshingu, nkadi ntwa mpingana, ntwa mpingana ?». Ke Kalewo kumujikwila civwa pa mwoyo wende : «Ciluma-cikulu wetu, vuluka mumvwa mupungila, mwikala kabidi ne bowa dîba dine adyo, pamvwa nkulaya civwa munda mwanyi ; kadi civwa meme mwine mumanya cimvwa nacyo to ; paamwenekicyo, meme kujaadika ne kacivwa mwana bu baana bônso to ; kavwa ne tatwenda to ; wenda tatu uvwa dyulu ne buloba, bantu, nyama, meetu ne bisosa, mâyi ne lupeepela. Mmunyi mundi mwa kukupesha cintu cidi kaciyi ku bukookeshi bwanyi ? Nanku umfwile meme luse, udikebela wewa mwine ; se ukaadi mu mone mumujaadika kabidi ; kuvu kuntacisha kabidi to ».

Ciluma-cikulu kumvwacyo ne Kalewo ke na mwa kucyambulwisha to. E kutwadijacyo cyocyo nkayacyo didikebela. Kwikalacyo citentekela ngendu ne midimu ya Mikombo. Dimwe dituku kumonacyo Mikombo ubanda kuulu ku dibwa bwa kutapa ngaji. Uvwa mushiya difuma dyenda panshi. Yeye mumane kubanda, ke Ciluma-cikulu kuvwacyo kwinshi kwa dibwa cyamba ne : «leelu, ndundu watu ku dîba, nkusu byapecyanganyi ne cyala ; kwena ne kwa kuya kabidi to, ngakukwaci». Ke Mikombo kucya-mbila ne : «eyowa, leelu ngadifidi mu byanza byeba ; kadi wamanya, ba nsongaluma nanyi badi pabwipi apa ; mvita yidi mwa kukutumuka minene, boobu bamona wewa uya nanyi ; angata cibombu cidi panshi acyo, ucyunzulula, ndi nkulukilamu ; kadi ubwikila ku mesu bwalu udi mwa kuvwa kupapa mushindu ungikala mudyalula pa kukuluka ; uvunga wewa amu cibombu dyakamwa wasa lubilu mutangila kweba ; dîba adyo kabakumona cintu kudi balunda banyi baaba to, netwepela mvita».

Wamba utuula, Ciluma-cikulu kushikula mutu dyakamwe e kubuulula cibombu. Mikombo kukulula amu cishi cya ngaji mucitangija mu cibombu, kadi kushala yeye musokomena mu malala ne mu misekeleka yivwa ku lukwabo luseka lwa dibwa. Ciluma-cikulu kuvunga amu cibombu, kwasa lubilu citangila kwitu cyenda cikedyedya. Cifika, e kuteemesha amu kapya, kwela cibombu mu kapya, e kuya cyenda cibila banyanacyo bwa kuvwa kudya nshima ya manyi. Abu bafika, benda badilaka ku mishiku, kumvwabo anu bintu bitudika mu kadilu ; boobo ne «awu mesu kwatudikiwu nanku adi bungi munyi, adi atudika amu kutudika, kacya twafika apa ?» Batangidila pabwipi, kumona amu ngaji eyi yitudika mu kapya. Batangila kuvwa ciluma-cikolu e kucyamba ne : «Tatu, wewa kutubiikila bwa kutulembakaja, kutuoshela ngaji ; kadi imana tudi tukuleeja mudimu mpindyewu». Acyo cimona nanku, ke kwasacyo lwa manza abidi. Banyanacyo ne twetu katushadidi ; kutwadijabo kwipatangana ne Ciluma-cikulu ; e kubapitacyo lubilu, kuya citangila ku matunga makwabo, kuyacyo bu muyile Mbala ku Basonga.

Kutwadija ku dîba adyo, Mikombo ne bakwenda kushalabo ku macyo talalaa.

Mikombo uvwa mumanye midimu yabungi : bulembi, bu-cidima, bu-nsenda, dyasa dya nzubu, bu-songi ne bu-zodi bwa bintu. Mikombo uvwa mwambulwishi wa beena dikenga, mufidi wa mibelu kudi bônso bavwa bakeba mwa kupita ne maalu a bukwa-panu. Ke muvwa lumu lwenda lutampakana myaba yonso, ku kakese ku kakese. Mikombo uvwa mwakudi wa dilambu, mwedi wa nsumwinu wa kalanda-musenga. Nansha muvwabo bamujaadika mu bukalenga kudi musoko mujima, kavwa muuminyina ku nkwasa to ; uvwa wenza midimu, usanguluja bantu ne maja ne ngoma ne misambo. Pavwa Mikombo udikwacila ngoma, muntu nansha bamwamba yeya mulema uvwa ujuuka kuulu ; nansha nyama, nansha bîshishi, nansha mici ne bisosa bivwa binyungakana pavwa Mikombo utuuta ngoma.

Dimwe dituku, Mfumu kampanda wa musoko wa kule, kumvwaye lumu alu. Ke lubaabu kumukwata, e kuswaye kujimija Mikombo. Kumubiikidishaye kwenda ushima ne mbwa kumusekelela. Njila wa kuya kwa Mfumu awu uvwa mule, mwikala kabidi ne ntatu mivule. Mikombo kusangishaye beena dyenda bavwaye wenda naabo : bantu, nyama ne bîshishi ; kumataye naabo mu njila.

Boobo bamana kwenda bu dituku dijima, bafika pa mwaba kampanda, e kusanganabo njila mukanga kudi mici yivwa myupuka ne cipeepela. Ke Mikombo kutumaye diyi wamba ne : «nzevu udi penyi ?» Nzevu kuvwa kwitaba. Ke kumwambilaye : «leja mweba muusombela». Ke nzevu kupita kumpala e kumbusha mici yonso ayi, njila kushala mubuululuke ; bantu kupita. Benda mutanci, kusanganabo pa mwaba mukwabo malenga maswikakane njila mujima, kakuyi paa kupicila. Ke Mikombo kutumaye diyi kudi Nsenji cidya-malenga. Ke nsenji kumonangana ne malenga ; pambi dîba dimwe kupita, malenga bu maya muulu, bu maya panshi, njila yonso mushala amu ze ze ze, bantu kupitabo. Batungunuka ne lwendu, kusanganabo umwe mwaba, mikuna mitumbuka, kakuyi mushindu wa kupita. Mikombo kutumaye diyi kudi nyama wa njibu. Njibu kutwadijaye kwimba bwina, kutubula mukuna ne dya mwamwa. Mukalenga Mikombo kubwelaye mu bwina ne musumba wenda mujima, kupatukilabo dya mwamwa, e kutungunukabo ne lwendu. E kufikabo pa mwaba kampanda uvwa musulu munene, ne ngandu munda tente. Mikombo kutuminaye Ntanda diiyi, bwa aluka mantanda pa mutu pa mâyi. Ntanda kuditeeka ku mudimu, pamwe ne beena dyenda ; pambi dîba kubwela, bukondo bujika. Mukalenga Mikombo kusabukaye, ne musumba wenda mujima.

Dishiya dya mâyi, ke kukutulabo musambo, batumbisha Mfumw’abo bamba ne : Mikomb’wa Kalewo nkayenda mudifukaMikomb’wa Kalewo ne mafuma ne ngabuMikomb’wa Kalewo ne myela mijingila Bafika mu munga musoko, kulaalabo. Mfumu wa musoko awu uvwa pende ne lubaabu bwa maalu onso avwaye umvwa a dikema. Ke kulombaye Mikombo bwa amwa-mbulwisha ku bwalu buvwabo bônso bapangila mu musoko amu. Kuvwa dibwa kampande dile ditamba, diikale ne ngaji ya mwenya wa pa bwawo. Kakuvwa muntu nansha umwe mufika ku dibanda kulu kwa dibwa adyo to. Mfumu kulombaye Mikombo ne udi mwa kubanda. Mikombo kwanyisha. Kadi Mfumu awu uvwa ne mayela mu dilomba dyende, muswa bwa kushipeya Mikombo. Awu penda mudyanza kujingulula mayela awu, ke kumwambilaye ne : «ndamina nsapu wanyi ewu, umupindakaja bu ngovi’a mwana mu cyadi cyeba». Awu kwitaba. Pakaadi Mikombo mudisema kuulu, mufika mu katongobela ka dibwa, ke Mfumu kutwadija kwela cikemu ne : «dibwa wetu lunguluka» ; ke dibwa kutwadija kuleepa, dyenda dinyingalala pankaci. Mikombo umona nanku, ke kwela penda cyenda cikemu ne : «kasapu wetu nyingalala» ; ke mukaba wa nsapu wende uvwabo beela kudi Mfumu wa musoko awu kutwadija kunyingalala, ukeba kumuboza cyadi. Mfumu kutwadija kwela mbila, lufu apa, mwoyo apa ; kujingululaye mayela makole a Mikombo e kukudimunaye cikemu cyenda wamba ne : «dibwa wetu pwekelela» ; dibwa kutwadija kupingana mwadyo mwa kala. Mikombo e kutuuluka kuulu, kwangata kasapu kenda, e kutungununabo ne lwendu ; nyama, biishi, bantu byenda bimba bimusaamuna.

Kufikabo ne kwa Mfumu uvwa mumubiikile. Anu bacifikilaku, Mfumu awu kutwadija naabo ne diteeta dikole. Kudyalulaye mu cimfwanyi cya mwana mutekete, e kuya kusomba munkaci mwa baana. Uvwa ujinga se Mikombo kamumanyi to, adyanza kwela bakwabo bantu mwoyo, bwa yeye amuleeja se udi ne majimbu mapita enda, amucingisha. Kadi Mikombo umona amu muvwa bantu basomba, kamonu nkwasa wa Mfumu, yeye kubiikila Tujiji tuvwaye naatu, kututuma kumpala bwa tununkila tumvwa mwaba uvwa biseba bya nkashama ne bilaabu bya bumfumu binunka. Ke njiji kuyayo lubilu ; dyakamwe kumvwayo mupuya e kwalukila kudi Mikombo kumunu-ngeeja ku dicyo mwaba uvwa Mfumu awu mubutameena. Mikombo kuyaye dyakamwa mwaba awu, e kwela «mwana» uvwa mwaba awu mwoyo. Cibingu kudila ooo, bantu kukema.

Mikombo kulaalaye ne bantu bende. Bucya, Mfumu awu uvwa mulongolole byakudya bipite bungi, mubiteekesha nseka ibidi : ku luseka lwa kumpala kuvwa byakudya bya pa ciibidilu, nshima ne tu-mayela, ne cilungalunga; ku luseka lukwabo uvwa muteekesha bya kudya bya lumu ne bya manyi: nyinyi ya nzolu, mbuji, nsenji ne nyinyi ya cisuku, kadi mwikale mweleshamu mulungu. Ke Mikombo kudyanza kutuma mbulubulu bwa kwanji kuteeta bidibwa abyo ; mbulubulu kumvwaye dyakamwa mwaba uvwa mulungu e kuleejayo Mikombo muvwa buteyi abu. Mikombo ubwela ne bantu bende, kubengaye nshima ya manyi, e kudyabo amu bisekiseki ne bilunga nsenga. Mfumu wa musoko awu kukema bikole, e kukacila muvwa lungenyi lwa Mikombo lutwa.

Dituku dipita, ke Mfumu awu kujuula Mikombo ne bantu bende bwa se abendesha mu misoko yenda ya ku mpenga. Bafika mu musoko kampanda kubaakidilabo bilenga. Dîba dya kulaala, kuleejabo Mikombo wenda nzubu wa pa bwenda. Musumba uvwa Mikombo mwenda nawo kuulejabo wabo nzubu pa bule. Kadi mwaba awu uvwa mayela avwabo benza, buteyi bumana kulongolola bwa kuoshela Mikombo mu nzubu. Mumana kubajingulula, ke Mikombo kubengaye bulongolodi bwabo abu, e kubambila ne, pandi mu lwendu, ndi ndala amu nzubu umwe ne beena dyanyi bônso. Ke kuyaye kudisanga ne beena dyenda. Munda-nkulu mwa bufuku, kumvwaye amu bantu bungwija nkunyi minyungulwila nzubu mijika ne ku cibwelelu. Ke Mikombo kujuula njibu, kumuleejaye civwaye ne bwa kwenza. Njibu kuditeeka mu dyumbula bwina, bakwabo bônso batuta maloba baungwija mu matumba a nzubu. Pambi bitaala kusama, bwina butubuluka ne mu ditu divwa pabwipi. Ke bantu ba musoko awu kwela kapya ku nkunyi yivwabo bungwija bufuku minyungulwila nzubu uvwa benyi balaala. Kutwadijabo kuseka lunkenyi bamba ne : «leelu nwadimuku, leejaayi kabidi majimbu enu ; mafi anucyudi leelu». Dîba adyo ke Mikombo kutuminaye bantu bende diyi, kubwelabo mu bwina kuya kupatukila mu diitu.

Bafika dya mwamwa dya diitu, kutungunukabo ne lwendu lwabo batangila kwabo, benda bimba misambo, ngoma ne byondo byenda bifwa. Beena musoko bavwa bindile ne kapya kajima bwa kuvwa kutangila muvwa beena Mikombo bandamuka makala, mbumvwamu meyi a misambo, ngoma ne byondo bisaba, benda baya batangila kwabo.

Bidimu kupita, Mikombo uvwamu muditwa ne beena dyende mu dyambulwisha bantu, mu dilongesha ne ditu-ngunuja bantu mu mwoyo. Dimwe dituku, ke cyondo cinene kumvwikacyo, cifumine kule kule, kudi kakuyi bule bwa bantu, cyondo cya kwa Maweeja-Nangila, Mfumu wa Bamfumu, Mâyi mfuk’y a Mukele, ubiikila Mikombo. Ke Mikombo kulaya beena dyenda, kubapeeshaye mibelu ya ndekeelu, ya mudi kufwa ne kuya mwoyo, ya mudi disomba dijaalama panu pa buloba, mu boobumwe ne beena Kulu. Mikombo kumataye mu njila, ulonda kuvwa mwadi wa cyondo ufumina. Njila awu uvwa mutangila ku kala kakomba, ku musoko wa Bankambwa, wa mabota ne mbotankonde bituule bipuwa, mwaba udi mwoyo mwikale anu usampila. Beena dyenda kushalabo anu bimba, bimbulula, bamba ne:

Mikomb’wa Kalewo nkayenda mudifuka....

Mikomb’wa Kalewo ne mafuma ne ngabu .....

Mikomb’wa Kalewo ne myela mijingila... ».

Twamba cinyi kabidi ? «Sha Ntu» ke udi ufikisha ku dyela meshi a Mufuki anyi Katena. «Ntu» udi Mufuki anyi dyalu dya Shandi. Ebi ke bidibo batulongesha mu cimenga cya Thèbes kukadi bidimu 2000 kumpala kwa bena Yesu kabayi bashi kumweneka mu bula. Kadi mmunyi mudibo batushima kudi binkalabwa ne bwena Yuda ne bwena Yesu mbudi bumanyisha bisamba ne mbudi ku mbangilu wa ntendelelu wa Mufuki wa byonso ne bicivwavwa?

Mu cikam, «Sha» ngudi mbangilu mushima menemene wa malu ne bintu byonso.

Ku lunga luseka, nansha Mufuki mwikaleku, kadi cidi kumpala kwa difuka se nlungenyi lwende lwa Mufuki. Mwaku wende anyi lupepe lwende bidi kumpala kwa difuka dya yeye Mufuki udi udifuka bwa kwenza mudimu wende wa difuka.

e) Mufuki eu udi kabidi Katena diina. Kakwena mvidye mukwabo mulwe kumpala kwende to. Udi Mudyanshile ne Mulwe kale. Katena diina katu ne wandi nshandi ne wandi nyinandi. Kakutu kamvidye kadi kamanya cidiye mwikale menemene. Kakutu muntu udi mushadike cituyi mwikale menemene. Bunene ne buneme bwende bipangisha mwa kubilonda. Ke padi bantu batubakane balwe kwamba ne mmufuke, kadi kudi kamwe kamushale: «Mvidi Mukulu wa Cimpanga, wafuka manyongololo wafuka ntande, kadi kantu kamwe kumushala». Byonso ebi mbwa kulesha ne kakwena udi mwa kumanya cidiye menemene to. Bwalu yeye Nkashama wa dyende diitu. Udi Kapumbu wa mibanga, kimanyi mu nshila bana ne bakashi bamunyema mbilu.

Bena musoko wa Thèbes batu bashindike kabidi ne: kumpala kwa cintu nansha cimwe kaciyi cyashi kumweneka, Sha-Ntu uvwa ukadiku: se Musangana mwenapo ne Musangana mwenabyo! Kena wa kuteka mulongo umwe ne cifukibwa nansha cimwe! Udi Mukulu ku lungenyi, yeye wakasonga ne mingonga ya mwitu! mbipangisha mwa kunana lungenyi ne bwa kumvwa cidiye mu bondoke bwende bonso, bwalu mmutambe nkuba, mutambe mupongo, mutambe too ne bayaya ku ngondo! Udi lupepe mwasakasha misoko. Ke yeye Mawesha Kakafuka, kafukele balume ne bakashi! Wambambabo, wendendabo nende mu bisaka.

Bitwasa kumanya ne kamwe nkamushala, ne tumusaasa mushindu eu: Kambi kupa, pa kubyele palwa pakese! Kakwiminyi, waluka mayi, waluka ne mabela awakamwa ku bwana.

Kashama wa dyende ditu katu ufwila bumvidye bwende ne mvidye idi ifumina kudiye yeye. Ke padibo bamubikila ne: Mvidi Mukulu. Amu yeye ke udi Baluba babila mushindu eu.

Sha diitu eu ke ‘Sha-Ntu’ utu mudyashile ne muye kale.

Kakwena cisamba cidi cipita cya bakame (=Bantu-Bafike) mu malu onso aa a Mawesha, a Mambu ma/ya Mungu, Makambo ma Nzambe, Malu a Mufuki. Ngenyi ne nsombelu wa Mawesha[9] ne bakame mmitampakane mu bafike munkaci mwa bidimu bitwe ku binunu bitanu mbangabanga ne ntendelelu mikwabo kumanyikayo.

Kakwena bantu pa buloba bapita ba Nkindi ba cikondo cya bafara ku dishindika bwalu ebu. Bangabanga ne kudyela lukonko lwa kumanya kudi bifukibwa bifumina, bafikile ku didyela kumpala kwa byonso ebi lukonko lwa kumanya kudi Mukuki mwine ufumine. Bamanyi bapiluke ba malu a Mvidi Mukulu mu mpata ya Nile bakanana lungenyi too et kwamba ne : Mufuki mmulwile ku cintu cidi dishiya dya bikwabo byonso, ci sha bintu (origine du Créateur : « une matière antérieure au monde »).

Kakwena cisamba cipita cya bafike ku dinana lungenyi mushindu eu to. Ke bwalu kayi bidi bikengela kabidi kwanyina pa malu ende bu mudibo babifimba mu cibambalu cya ku Munich cya nkindi ya mwena Afrika :

Ô mFidi ani, Mfumu wa ba mvidi,
Diba-LuMuna, mfumu wa myOba/Nkwasa ya Afrika-Musanga,

Olola cyanza cyebe, nsungila !

Biika bwanyi / Nshuukila / mBiikila, umpesha moyo !

Utu Mfidi-a-Nkaya, kutu ne mukufwane /kakutu mukwabo bu wewe to.

Udi Diba ditu dibanda mu dyulu-dya-katongobele / muulu-mule

KaTuma ka kenza TuLungu/-Longi = Mpala-ya-Bantu

Wewe ke udi ufila ntema ku masambila a ewu udi ukubila,

Wewe ke udi usungila / upandisha Muntu ku cyanza cya mwena cinyangu

Wewe ke udi utwala mayi a Nyile kudi badi nawo dijinga,

Wewe ke Mulombodi mwimpe wa Muntu yonso.

Padiye ubika (bu Diba), Tulungu tupeta moyo/ tudi tucyonkomoka

Myoyo yatu itu icyonkomoka patuye imumona.

Yeye ke udi upa ‘udi/cidi mu diyi’ mweyelu / kapepele ka moyo,

Yeye ke udi udisha Bantu ne Nyama,

Yeye ke udi wenza bidi mpuku mikala nabyo dishinga mu bwina bwayi/ nkenza/ntuka yayi ;

Byamumwe ne bidi misanda ne mitola nabyo dishinga »

Ampaku cikama, cikomu, bukomo, bulobo
ne mata a dyalu dyende,
a mu lukebu ne amu lungenyi,
bwa mmone mwa kusungila / kwakwila nao Bana-ba-Ntu, Bana-ba-Mushiya-wa-Mushiya mu Afuluka / bwa Bana-ba-Fululuka.

C)  Mwasakasha meetu, mwasakasha mikuna

Mawesha udi mwasakasha meetu, udi mwasakasha mikuna. Kambala ka matunga nkama. Kuwaya nkunyi kuudi kuyi umvwa mupuya wenda. Nsese yende mimwangalaka mu buloba bushima. Yeye ke Cipepela ukena kuteya, neumuteya wakwata biseki. Lupenzu mesu mu nsona, muwambamba dilolo yeye mumanye. Cipapayi upapa ne mici mwitu. Bumudiye myaba yonso, kakwena cidi cimupita : mmutamba nkuba, mutamba bwanga, mutamba too ne bayaya ku ngondo.

D)    Buwetu

Basombela bamba ne nudi bana ba muntu umwe. Se mumwe ne kanwena mwakwenzelangana bibi panudi ne tatu umwe. Bwalu munu umwe kabatu baupanda bipesa.Nudi bana ba Kabongo, badi benda ne kabuki mu nshingu. Bantu bonso, balume ne bakashi, ba bisa ne bisamba byonso, badi Bena Muntu. Mbana ba tatu umwe, badi ne cya kusomba bu Bena Muntu.

Mu nshila umwe eu, ke mutudi mwa kumvwa mwanda wa ne : kunyoki muntu, muntu ngwa bende wa Mawesha. Wewe byebe udi wa Mawesha. Nenku, kanunyokyanganyi, bwalu nudi bena muntu, bana ba Musangana mwenabyo. Dyenu dibanza dikala amu dya buwetu ne dinanga. Wasenga Kanku, wasenga Tshibuabua, kakwena ukena mwaneba. Mwenyi wa Kantuntu, mmwenyi wa mwenza. Kwadi wa ba cisheta, pawakwela mayi pa anyi udi mwanetu.

Shushukulu Bilolo mmwela bena kwetu miketa pa bidi bitangila bulongolodi bwa mwanda eu wa buwetu. Ke kufundilaye bena Lwebo mu Kasayi mukulu ubambila ne :

 


Buwetu mbwa nganyi ?

Mukanda mutumina Bena ku Cikapa ne Lwebo

Bana betu ba Cikapa ne Lwebo!

Ndi nnwela moyo wa pa bule ne nnujingila bukole bwa mubidi ne bwa moyo. Sha-Ntu ne Nyna-Ntu anupa makanda ne moyo mukole bwa nwenu kumona mwa kwimanyika, kukandika didipotesha ne dinupotela.

Bumudi bakaasa “Buwetu” balonda njila wa didipwekesha, mbimpe kwanji kulekela njila ewu, bwa kumona mwa kutandula miji ya “Buwetu”, bena “Buwetu” ne kipacila ka kaashilabo nako mwanda ewu.

§1. Mena aa “Buwetu” ne “Lwebo” adi alwa penyi?

Dina dya “Buwetu”, didi mu ciLuba. Ku Allemagne, kabatu bakula ciluba to. Kadi mudi bantu badi kabayi bamanye ciluba mwa kwasa cisumbu bacipa dina dikole edi “Buwetu” mmunyi?

Dina edi didi dijadika se: cisumbu eci ncyasa kudi bantu badi bamanye ciluba ne badi banana ngenyi mu ciluba.

Mu dina dya “Buwetu”, mbafunde kabidi ne : Cisumbu cya kwambuluisha nacyio Bena-Lwebo. Kadi ngambilayi tung, bena misoko mikese ku Allemagne eku, bena mu ma paroisses, badi balwa kumanya dina dya Lwebo penyi? Bavwa badilota anyi?

Dina edi Lwebo didi dijadika se: Cisumbu eci ncyasa ku Allemagne kudi bantu bamanye ciluba ne bikale bakwata mudimu mu maloba a Lwebo, anyi bamanye dikenga didi ku Lwebo ne Cikapa.

Mwena Kongo yonso udi ubala dina edi, udi wamba ne: “Buwetu” budi cisumbu cyasa kudi Bamwanetu = cyasa kudi Bena-Kasayi, Manyiema anyi Katanga. Kadi mudi Bena-Lwebo ne Cikapa babala mena aa “Buwetu” ne Lwebo, kabayi badimwena ne cisumbu ncyasa kudi bana babo badi ku Mputu munyi? Badibafika ku diamba ne “Buwetu” ncisumbu cya binkalabwa munyi?

§2. Lungenyi lwa “Buwetu” ndufumine penyi?

Lungenyi ne dijinga dia kwasa cisumbu cya kukeba mwa kwambuluisha nacyo bena kwetu, nlubange kale. Ku ba bidimu 1987, bena kwetu bakalwa ne majinga a kulomba dyambuluisha ku Munich kudi bena Missio, Misereor, Archidiocèse, Fondations politiques, a.n. Ku bakulu abo kuvwa Kardinal Malula. Pakuya kubakidila ku Kawulu ne mukulu Tshiamalenga Ntumba, lusa ku nkwata. Kardinal Malula uvwa mupungile bikole. Kujuka ne dipungi dionso adio, kuya mu miaba mishilangane uya umvwuija bantu dikenga dya kwetu. Pinapu, diambuluisha dya nsongo kadiyiku to. Patuyile ku mushiya ku Tshipalu, mwena kwanyi kungambile ne: “Lekelayi Kardinal wa bende ukadi muntu mukole, mupungile ne usama. Nudi nuswa kumushipesha lukasa anyi? Ngendu ya dipungi bu eyi bikale batuma bana. Pashishe pakumbusha dikumbula dya Kardinal wa Munich, badiye upicishila diba bwa kumvuija malu a ku Kongo, mbapwekele bikole ku milongo ne ku bidimu”.

Mwanda ewu ekumpesha dibungama. Bakalwa kulonda kunyima (1988-1992), bavwa babungi.

Expériences ya mumwe eyi mbayenza kudi bena afrika bonso batu ku Mputu eku ne batu baya kufila bakebi ba dyambuluisha mu bibambalu bishalangane. Cikondo civwile Mgr. Kabongo, tupicile nende myaba ituvwa bapite ne Kardinal Malula. Tuya twenda ne mashinyi makulakaje bikole a mwena ntanda Mukoma Kambuyi.

Mudipingana diende, twetu kushala kunana ngenyi ne Mukoma Kambuyi (1992-1993) bwa kufika ku dienza cintu cidi mwa kwambuluisha bena kwetu bidimu bilondangane ne kutwepula ku ditwilangana binu ku cidimu ku cidimu.

Mu cikosu, lungenyi lwa kwasa cisumbu cya kusangisha nacyo dikuta dia kwambulwisha Lwebo ne Kasayi, ndilwe mu muyuki ubangile pankaci pa bantu babidi:

Mukoma Kambuyi ne Bilolo Mubabinge

Dijinga dyetu divwa dya kwasa cisumbu ne kukeba mwa kupeta bantu 500, bwa se patwikala tusangisha côtisation ne subventions wa mbula-matadi ne tupeta mushindu wa kwambulwisha ku cidimu ku cidimu cilongelu cya Bafika Dimanyayi (bwa kulongesha bana midimu yonso ne mamanya mashindame pamwe ne kufila ngenyi idi mwa kuyiisha Afrika yonso kumpala).

Cikondo acyo tuvwa basungule mu mutu projets isatu:

1. Centre Bafika Dimanyayi

2. Diocèse

3. Budikadidi ne

Ndi ngambulula, cisumbu cya kwasa ku Allemagne civwa ne twipacila tusatu etu. Twipacila etu tudi tulwa kwenza kipacila kamwe: Dilubula dia Ditunga mu Dilongesha Bana ne Bakole malu ne midimu ya ndolo nsongo. Kunyima kwa “Diocèse”, kuvwa midimu ya Diocèse: 1. Bana ba nshiya, 2. kazubu ka londapu ne 3. kalasa ka bana ku Lwebo.

Mwena Ntanda Mukoma Kambuyi kubanga dikonga balunda bende, bena misoku ivwa ye uya wenza masambila ne kubumvwija busheme bwa BUWETU (1993). Balunda benda aba tuvwa babamanye kale. Pavwa Mukulu-Mukubi Kanundowi ulwa ku Allemagne, uvwa ukumbula ba bungi ba ku balunda aba. Mmumanye citupa cinene cya balunda aba, banga banga ne dyasa dya “Buwetu” (1993).

Dina dya “Buwetu”, ndilwa kudi Mukoma Kambuyi. Dina dya Lwebo, didi dileja ne mwashi wa cisumbu eci mmwena Lwebo-Cikapa. Dina edi, didi mu njila wa makeba ende pa Cyota. Buwetu, mBwena-Cyota. Yeye kubumvwija cidi Bwena-Cyota anyi Buwetu.

§ 3. Diku dya “Buwetu”, ndikosela nkwanga kudi banganyi?

Kupita ngondu, Mgr Kabongo kupicila kabidi ku Stuttgart ne Munich. Ke mwa katungunuka dikeba dya ngenyi edi pankaci pa bantu basatu mu voiture mukulakaje wa shushukulu Mukoma, mu njila wa Munich ne Rottenburg.

Mukubi Kabongo Kanundowi kumona ne lungenyi nlwimpe, mmwanda wa kutwa nyama ku mikolo, bwa kumona mwa kwambuluisha njila wa Bafike Dimanyayi ne mwa kwambuluisha Diocèse mpangu mikwabu.

Mbwena kwamba ne mu dikeba ngenyi ya kwambuluisha tulasa tudi mwa kutuyisha kumpala (1), pamwe ne ngenyi ya kwambuluisha Diocèse dya Lwebo (2), cipanda cisatu civwa Mukubi Kabongo Kanundowi.

Ke mwa kaditwa Mukoma Kambuyi ne Mukubi Kabongo mu mpata bwa kukeba nkwanga ya kutwa nayo Kapya ku Cyota, ku Cyota cya Buwetu.

Mukoma Kambuyi mumane kwasa Cisumbu Dina ne BUWETU, kubwejamu balunda bende ba ku Allemagne. Ku mukwacishabo kudi cipanda cinayi civwa cikondo acyo ku Suisse: Mwena ntanda Panu Mbendele.

Mu cikoso, Buwetu Allemagne, ncisumbu cya:

v  Mukoma Kambuyi,

mutwa mu mikolo kudi:

v  Kabongo Kanundowi ;

v  Bilolo Mubabinge ne

v  Panu Mbendele.

Mwanetu Panu ucivwa ku Suisse, kadi uvwa pende mwela balunda bende ba ku Allemagne kabobo.

Buwetu ndi ngomba dya Bafika, basa ne babwejamu balunda babu : Klaus, mmulunda-munene wa Mukoma. Twetu bonso aba, tuvwa tuya kudya kwende patuvwa tukumbula mwanetu Kambuyi. Shushukulu Mukoma ngudi mubweje Klaus mu BUWETU, mumupe mwanzu awo. Ke nyeye udi mubweje Mukoma mu Buwetu to.

Mbwena kwamba ne: Buwetu Allemagne, ncintu cyenu; ncintu cya Bafike Dimanyayi, ke ncya ba Allemands to. Babungi mbamanye ne citu ndonda kabidi malu a dishima ne akucimbakaja nawo bena kwetu to. Ndi mujadike se : binkalabwa ke mbimanye malu a Maweja Nangila, Sha- ne- Nyna-Ntu, bipita bankambwa betu to. Ke mbanye Bumuntu bwa Muntu bapite mwana wa Mufika to. Cya ka mfikisha kudikeba lungenyi lwa kwenza cisumbu cidi mwa kulwa kutwambuluisha mu malu a tulasa twimpe, nci mPangu cya Budikadidi ne cya Bafika Dimanyayi. Pashishe bumuvwa Mukulu-Mukubi Kabongo mupiluke mu disungila dya Muntu Mufike, mumvwe bimpe bujitu bwa Didimanya ne Ditabala dyetu, pamwe ne ulomba Bantu bwa babenga didipotesha, bivwa disanka dinene bwa kulwila BUWETU ne bwa kutwa Mukoma Kambuyi nyama ku mikolo.

Buwetu Allemagne budi ku meeyi a ne mikandu ya mbulamatadi wa Allemagne, kadi kena cisumbu cyabo to. Ke ncisumbu cya binkalabwa to. Ncisumbu cya Bafika cikala ne mbikalabwa munda. Bwalu kipacila kacyo mBuwetu pankaci pa Binkalabwa ne Bafika. Nsombelu ne ngumvwilu wa „Buwetu“ ngwa Mukoma Kambuyi ne Kabongo. Ke ngwanyi to. Ke ngwa Klaus to.

Bena ku Lwebo ne Cikapa kabateci bwa kudila Mukoma majanyi to. Bwalu Mukoma ke nSha-Buwetu utu mudifila ne moyo mujima.

Kasayi Musanga Mudisange, benda bashushukulu badisange ku Cyota cya Bulunda, ku Cyota cya Buwetu, ku Cyota cya Bufika bwetu, eci mmwanda wa dyalu. Nkwemba udi munkaci mwetu. Ke mmwanda wa kunaya kabidi nao to. Badi mu cyalu emu, kabena mwa kudipotesha kabidi to. Tudi basadidi ba Mwana wa Mufike, basadidi ba Kasayi, ba Kongo, ba Afrika ne ba aba bakapawulabo mu bikondo bya cinyangu (1400-1900).

Pikala bena kwetu bela meeji se: Bafike badi kunu, mbantu cyanana, Mukoma ngwa kudila majanyi, bwalu mfwalanga nya batoke, Buwetu Allemagne ne bufwe. “Buwetu” mmuvu wa ngenyi yetu, mmuvu wa bisululu bya ba mamu, bya bayayi, bya batutu ne bya bana betu. Katwena mwa kwitaba bwa batunyinge Cisumbu cyetu bu mudibo batunyinga mBonga ne Tubanda to.

§ 6. Buwetu, ncisumbu cyenu

Buwetu Allemagne, ncisumbu cyenu cyasa bwa kumona mwa ku dyambuluisha. Ke ncisumbu cya Batoke to. Kacyena Association Ecclésiastique to. Badimu mu Buwetu Allemagne bonso, ke mbena katolika to, ke mbena Yesu to, ke mbena ditaba to.

Bulunda, Bwena-Muntu pamwe ne dijinga dya kwambuluishangana mu Cyota, ke bidi bitusange ne bitusangishe mu “Buwetu”. Dijinga dya kwasa Cilongelu cya ndongelu ne ndongeshelu Mupiamupia udi mwa kutufila ku Bubanji bulelela, ku ditabuluka ne kudibenga didipotesha, didi ku Ntaku wa “Buwetu”. Bafike Dimanyayi ke difu dya kalela ne ke nkishiabende wa Buwetu Allemagne.

Le Diocèse de Lwebo soutenait tout projet de développement, toute initiative de formation et d’alphabétisation. Mais faire des recommandations pour des initiatives du développement, ce n’est pas devenir propriétaire des projets réalisés ou en réalisations. C’est être le ferment, le catalyseur du développement. Le Diocèse de Lwebo a ses projets propres et certains de ces projets ont été soutenus. Mais il est en premier lieu catalyseur des projets.

Cilejelu : Mvuile ku Mputu ne bourse mu ndombela kudi Kardinal Malula, balwe ku mutwa mu mikolo kudi Mukubi Yungu mu mwanzu wende wa Président de la Conférence Épiscopale du Congo. Batu bansumbila Ticket kudi Bakole wa Ilunga mu nkwasa wende wa Archidiocèse de Kananga. Kadi se bavwa benza bionso ebi amu bwa se mvwa kumona mwa kwambuluisha bana betu, bwa kwambuluisha Mwena-Kongo. Kabavwa bangenza cintu cyabo anyi mwena mudimu wabo, mu dingambuluisha emu to. Pa ka ngangata Mukubi Tshibangu Tshishiku mu Institut Africain d’Études Prospectives wa Mbulamatadi, bwa kwenza Makeba pa Malu a Bukam (Egypte) wa kale, bena Conférences Épiscopales du Congo anyi bena Conférence Épiscopale wa Kasayi kabatu baya ku mupenda ne, mmu détourner mwntu wabu to. Badi bamba ne eci civwa dipangidika dimpe ditamba.

Kadi biobi nanku, tudi mwa kwamba ne mvita miela Mukoma Kambuyi mmyela Mukubi Kabongo Kanundowi, mmyela shushukulu Bimwenyi Kweshi. Katwena mwa kulekela nansha kakese, muntu wa dishiya dya mayi bwa kupotela Mukubi Kabongo anyi Bimwenyi Kweshi to. Kadi aci mmwanda mukwabo.

§ 7. Bengayi Didipotesha ne bengayi dyela binkalabwa mulu

Bengayi Didipotesha. Buwetu Allemagne ncintu cyenu. Mwenaci mMukoma Kambuyi. Benaci mMukoma, nKabongo (Mukole-Mukubi ne Mwana Mukulu), Bilolo, Nkumbia, mPanu. Kanulekedi bwa banunyinga cintu cyenu to. Cintu eci civwa cyasa bwa kwambulwisha Bafika Dimanyayi, Initiative de Formation Intégrale et du Développement Intégral (au sens de Mukenge Ndjibu) dans le Kasayi, en Afrique et Amérique. Ebejayi Nkumbia, Ntumba Malu, Batupendi, Kankolongo Bashale ne bamamui ba ba Schwab ne Keller, civwabo bapila makasa, civwabo balekela yabo midimu bwa kulambila bantu ncinyi ? Mbenza mudimu ewu bwa kwambulwisha midimu ya tulasa twa Bafika Dimanyayi.

Kanucinyi to. Bafika Dimanyayi kakufwa to. Bwalu mwambula kudi bena ditunga. Kwetu kudi munya. Asayi tubitanda, ne tulongesha bana mwinshi mwa mabwe, bwalu bana aba badi ne cya bwa kumanya mena a mici, a nyunyi, a nyama, a metu ne mikuna, a.n. Ne balonge mwa kubala mitoto ya kuulu ne mwa kujandula pa bule bamakela mafiofi, batu batwa ndondu ne cishima.

Lusanga mmufwe. Centre Bafika Dimanyayi ne upuka, ne afwe. Kadi Malongesha alongeshabo ne ashala kashidi. Bwalu ne ikala cimunyi cya kapya cikala cinkenkesha njila wa Mwana-a-Mufika, cya tufikisha ku ditandula balwishi, bena lubombo anyi bena bicikila toboye. Batudinga ne batudingidija ne bilengulengu bwa batusemena pepi, batwela mu bibombi ne mu nkanu ya bupika.

Paswa binkalabwa kutupotela, Buwetu Allemagne ne bufwe, bwalu aci ke mBuwetu kabidi to. Paswa bena kwetu kutudila majanyi anyi kutupepeja bwa bobo kulama malunda abo ne binkalabwa, “Buwetu” ne bufwe. Pikala Mukubi wa Bena-Yesu ba ku Lwebo mulonda lupepele ludibo baswa kumulaya, udyata bipanda bilelela bya Buwetu ku makasa, “Buwetu” ne bufwe. Kakwena dyambuluisha nansha dikese bwa muntu, bwa Mukubi udi udila Bumuntu bwetu, Bukama bwetu majanyi to. Mukubi mudimu wende nkukuba bena dyende, badi mu njila bwa kukeba ngenyi idi mwa kwambuluisha ditunga dietu.

 Shushukulu Mubabinge Bilolo

E)     Bungi bu nkonga ne nsanzu, mekala mashilangana, « mpala ne mpala ya bintu »

65    Mvìdye nkààyà, mwena ngulu èèpelè
 Udi mufùka buloba ku diswa dyèbè
Pèèbè ucìvwa àmu nkààyà
Bantu, bukwà nyama minène nè mikesè

 cyônsò cìdì pa buloba

70    Cyèndendè pa makàsà ààcyò
Cyônsò cìdì muulu anyi cìbùùka
Matùngà àà Sirî nè Nubî
Nè ditùngà dyà Kemet, udi utèèka dyônso pa mwaba wààdyò
 Pashìshe uàpèèsha bilondèsha majinga

75    Nènku dyônsò dìdi nè cyàdyò cintu
Kàbìdì mafùkù ààò adi mabala ku minu
Myakulu yààò ìdi mishììlàngàne
Mmwènekelu nè meekala yààò mishììlàngàne
 Udi musungùlùja bantu mu diikala dishììlàngàne

Eyowa, bintu byonso mbya Mvidye, Mvidye wa kuulu wafuka, wafuka mwinsh’a kabwe, kabwe konso kafuba. Mmufuke cyntu cyonso wacyo mushindu ne wacyo mweyelu ne lwaci lwidi ne dyacyo dikala. Mwitu kamwibi ntwele, kamwibi mbaya, kadi ncinganyi cyakasonga mingonga, se Zambi wa kuulu wakafuka nyisu ne nyoko. Mukalenge wa kucina, diina dyende ditumbishibwa. Yeye kufuka bintu kabukabu, kufuka ne ba mvidye ne bantu ne bintu bungi bu nkonga ne nsanzu.

Kasala ka Akhénaton padiko kazangika mpala ne mpala ya bintu bifuka ne byafukibwa kudi Mufuki, kadi kasala kadi mwa kulesha ne bungi mbulobo ne kabidi ne „bidi mwetu tente, amu cyebe pebe“. Kakena kapangisha kwimba ne „ombelabela Mbuyi’a baba, Cibwabwa wa Shabangi, Mbuyi ne Kanku ka bena kule…“. Bulelela, wasenga Kanku, wasenga Cibwabwa, kakwena ukena mwaneba.

Kasala kadi kabidi kakosa binkalabwe mikaba. Bwalu lelu wa ndaya, bakwangata bukalenga bwa citala, babupesha cikuku. Tukadi twenda katuyi ne diyi kwamba, katuyi ku Ntumba, katuyi ku Kapinga anu bwa bupika bwakatusungwilabo twetu.

Binkalabwa bidi bipwa moyo ne mbiye kusuna ngenyi kabukabu mu mpata ya Nile. Kunyima (anyi binunu nkama ibidi kunyima kwa diledibwa dya Yesu), umwe wa ku bamfumu ba mu Kongo-Uganda wakafundila bana babo bavwa ku mutu kwa Afrika mukanda mu mwakulu wa cikam, kadi usakidila maleta a cigreka bwa kufunda imwe myaku. Mfundilu eu wa kacya ku cikondo cishima wakalela cikopte. Lelu wa ndaye tudi ne mfundila wa malu a Mvidi Mukulu mu cikopte, tudi ne ntendeleelu ne mikanda mivule mu cikopte. Byonso ebi se bidi kabidi mudimu wa ndelanganyi ya ku mashi a ba munkam ne binkalabwa. Mmomumwe ne cilumbu cya bantu ba mekala mashilangana ncya kale. Maminu adi mapatuka se ngoo aa matancisha cikopte. Lelu badi bakwata mudimu mu bilongelu ne myaba mishilangana ne cikopte cina eci.

Nansha mudibyo nanku, binkalabwa bidi biditwa amu mu dipepesha dya binga bisamba. Newikala mushilangana binkalabwa, cyebe nlufu. Ke budi Amin Maalouf muswe kulonda kadi kayi ufika too nedilesha mudibo bakengesha bafika to[10]. Dipepeshangana didi nshila umwe ne dibumbula dya misoko mishilangana ne ya binkalabwe. Ku dyanyi dimona, mifundu ya Samuel Huntington idi ilesha dibumbula ne dishipa bakwabo mu bula. Mu byonso ebi, Afrika kena ne mwaba mu mutu mwa Huntington. Afrika kena ne mushinga. Yende ngenzelu ne byende bitendeleelu kabyena mwa kwenza cintu. Afrika udi bu kasosa. Pakufunda „Choc des civilisations“[11], Huntington mmulesha nanku mu wende mushindu wakuteka bya bena Afrika kundekelu kwa bikwabo byonso. Wakwamba cinyi kabidi ? Twashi kumanya ne mmufunda munkaci mwa cidimu 1990. Cikondo acyo, mvita ivwaku dinda ne dilolo, mashi apweka munda mwa bisamba ebi bya bena ditaba : bena Serbia wa bena kwitabusha kwa Yesu badi basombela luseka ludi diiba dishukila, bena katolu ba ku Croatia, bena Mahomet ba ku Bosnia. Biswa kumweneka ne mvita nya disungila bumuntu bwabo anyi nangananga ditaba dyabo ne ntendeleelu yabo. Bwalu malu a Mfidi Mukulu ne ntendeleelu bidi bu ntaku ya nsombelu wa bantu munkaci mwa buloba.

Ndululu ivwaku munkaci mwa bena ntendeleelu mishilangana idi iswa ku fikisha S. Huntington ku didikuma cyanza pa cyadi, wenda ntunku wamba ne bidi byenzeka mbituye mufunda. Tudi ne mpata pa mwenenu eu.

Mu bidimu abi, mudi dikepesha mitanci munkaci mwa bisalu bya buloba bushima. Ebi bidi bikepesha bunema bwa matunga ne bidyundisha mashinga a disungila bumuntu ne bitendeleelu.

Huntington udi umanyisha kabidi ne : pikala mwena Algeria musomba mu France, udi mwa kushala mwena Algeria ne kulwa mwena France. Kadi muntu kena mwa kwikala eku mwena Katolu, eku mulondi wa Mahomet to. Bumuntu kabatu babupanda bipesa to.

Tudi twela Huntington mpata mikole[12]. Bwena kwamba cinyi ?

-           Patu masambakanyi enzeka ku ONU, matunga manene ngatu asangila. Kakutu bisangilu bya bya „bibidilu anyi ntendelelu“ ya bantu to. Kutu bamwenampala ba matunga onso masanga nteta. Huntington udi upepesha mwanda eu ne uteka bumuntu anyi ntendeleelu ku mutu kwa misoko idi bu ntaku anyi mfonda ya byonso ebi.

-           Huntington udi uswa kufikisha bantu ku dyamba ne bibidilu bya matunga kabitu bishintuluka to. Cikondo ne cikumbana bwa kwakwila bumuntu ne ntendeleelu ya bankambwa, bantu badi badyela mu ayi mvita bwa kusungila citu cyamba ne cipunga ku kale ne ku lelu. Biswa kulesha ne bidi bikengela kufwila malu a banyinka kakuyi didikonkonona ne ditwangasha bya kale ne bya lelu. Ba nkindi ba mu Afrika kabatu bashinga bwa kwamba malu nenku, nansha muvwa bana babo bakwabo babashiminyina malu. Kadi Huntington udi yeye mu nshila eu.

-           Mu bikondo bya makumi abidi, mvita ivwa bantu bafwila kayivwa ya disungila bibidilu to. Bashadiki ba malu badi bafunda mushindu eu mu cidimu cya 1992 : misangu makumi asatu ne ibidi, bantu bavwa balwishangana mvita. Mvita ivwa mituka misanga makumi abidi ne citema munda mwa misoko, munkaci mwa basolayi ba matunga adi akukwila Mahomet.

-           Bicikila tuboya…

Cidi Huntington ukeba mvita munkaci mwa misoko. Lungenyi lwende nlwa mvita, nlwa mwena ne bicikila tuboya, tumone mwa kubidila panshi. Kalwena lungenyi lwa bena mukanda badi basulakasha ne bafika too ne ku ntaku ya malu to. Tatu eu udi muswe ne binkalabwe nende mu Amerika bibwela mu mvita ya kutwisha buloba bushima binu, kubutonkola mu nkwasa, kupaula manema a bukwa bisamba pa bidi bitangila bumuntu, bubanshi ne makole a mvita. Cyende cidi cimusuma cidi amu buneme bwa mwena Amerika.

Miji ya bumuntu bwa mwena Amerika eu ke ngikadilu anyi bibidilu bya batu bafumine ne bwena mishonyi ku matunga adibo bakula „anglais“[13]. Obama wakamwandamuna mushindu eu : Mishi ya Amerika idi mu bisamba byonso anyi mekala (bya bafike bidi munda amu) ne mu ntendeleelu yonso (ne ya ku Afrika, ne ya bena Mahomet, ne mikwabo) idi mibaka ditunga edi.

Katwena tumona mudi Huntington ushikulusha cidi bumuntu ne budikadidi bwa bena kwabo. Udi amu udyangana mukana cyanana, uswe kudiswisha bwalu bidiye welela mbila bidi biswe kufwanangana ne makubakuba a mu cidimu cya 11/11/2001.

 

F)     Disamuna mpala ne mpala ya bintu budi cimanyinu cya buneme bwa Mufuki

Ku bwetu bwana, batu batulongesha ne bena Yuda ncisa cisungula cya Mfidi Mukulu tatu. Ke twetu kushala twambulula byonso ebi bu ba nkusu wa citenga. Mbicidi byenzeka too ne ku lelu. Too ne padi bamwe ba cyelangenyi ba mu Afrika balwe kudyela nkonko : eu Zambi udi wa kansungansunga anyi ? Munyi mudiye mwa kusungula cisamba cimwe ? Utu usungula mposa ushiya makubwa bwa cinyi? Mmunyi mudi bwende bumfumu ne buneme bilamatangana ne kansungansunga?

Twela meshi bimpe. Mwaba eu udi ntupakanyi ya bungi. Padi cisamba cidikuma pa cyadi, cyamba ne ncya basungula, mwaba eu udi lungenyi lwa diditambisha, dilesha ne mbapita bakwabo. Kakwena bwena muntu ne diditeka mulongo umwe ne bifukibwe byonso to. Bumuntu bwa batoke budi amu bumuntu budi buditemba ku mesu a bantu ne buditeka mu nshila wa dikeba dya balwishi ne ba pale ne ba pepi. Mutoke kena mwa kudyumvwa padiye kayi ne mulwishi anyi kazolo ka kumana nako mikiya. Elu nlungenyi lwa mvita, diibakila dya bumuntu pambidi pa bakwabo. Ke amwe malu adi Amin Maalouf mwela mu cyalu mu mukanda utukadi batela udi dina ne Identités meurtrières.

Pa kulepesha lungenyi kunyima kwa bidimu bivule, tudi balwe kumvwa malu mushindu mukwabo. Mawesha udi wa bisamba byonso. Udi mudilesha mu matunga onso. Bantu bonso mbasungula bende kacya ku cifukilu too ne ku lelu. Buneme ne bondoka bwende kena ubipeta bwalu mmusungula cisamba kampanda to anyi bwalu mmwenzele Kame bya dikema. Udi nanku bwalu udi mwenzela bukwa bisamba bikwabo bya kulekule malu mempe a dikema. Udi mudishe bisamba bya kulekule ne maayi a Nile, mupwekesha maayi aa mu misoko yabo bwa afukisha abo maloba a byakudya, babo bana badya cyomba ne mamvwa.

Kwamba bwalu cyakabidi nkufwa bimpe. Diiba bu edi, tudi bana ba muntu umwe, tatu umwe, bana ba Diiba katangidibwa mu mpala. Kakwena muntu udi mwa kwamba ne mmupita mukwabo, musungula munkaci mwa badi kabayi basungula.

G) Makunshi a budikadidi

S. Huntington udi mumanyisha bena cisamba cyabo ne ntendeleelu udi dikunshi anyi cyeyemenu cya musoko. Muntu mwimane ne makasa abidi pa ntendeleelu ya bantu, udi ubamanya, bwalu mmufike ne ku ntaku ya malu a muntu’au, mumona too ne mwinshi mwa cifwadi. Nenku ntendeleelu eu udi wenda pamwe ne ukwacisha makole onso a bubanshi anyi bulongolodi bwa nsombelu wa bantu.

Kadi bena Afrika badi bafwe mu dilwangana mvita bwa kudya makalenga, kupeta bubanshi, byonso ebi kabiyi pa makunshi anyi cyeyemenu, kabiyi ne ntaku yabyo. Binkalabwe kabyena bishipa Afrika kakuyi ditwangana dya makunshi mashilangana to. Kacya konso eku, padi binkalabwe biya mu mvita bwa kubutula bisamba, bidi bitwangasha mwaba umwe makalenga a basolayi ne bakaleleki, a bubanshi ne maalu a ntendeleelu. Kamwena mushindu wa kukutulula monshi wa bupika mu nshingu padi bantu bafike baya balonda nshila mukwabo : baludiki ba misoko lwabo luseka, bena malu a bubanshi kwaka, bena malu a ntendeleelu mu cyabo citupa. Bidi bikengela ne bonso aba benza cintu cimwe, bikale bu makunshi a nzubu adi amwimanyika.


 

Nkomenu

Pa kutangila bimpe, kasala ka Katanga kakena ndekelu wa matoba, kadi katu bu cikoso cya nkindi anyi amwa mamanya a bena mu mpata ya Nile pa malu a Mfidi Mukulu, a nsombelu mu bantu ne a bumuntu bwinenke. Kadi bu cimanyinu cya muntu mufike udi muswe kulubuluka ne kushula cyende cisamba. Budikadidi bwa yetu misoko budi munda mwa maneme a tusala bu etu twanyina kudi bantu bafike, tufimba ne tusulakasha kudi bafike bwa kwakwila yabo misoko.

Shushukulu KALAMBA NSAPO

www.congoscopie.be


Mikanda mibala

BARUCQ, A. et DAUMAS, F., Hymnes et prières de l’Egypte ancienne, Paris, Editions du Cerf, 1980.

BILOLO MUBABINGE, Tuleshi Kapya ne Dyanga mu CiKam. Mishi ya CiKam mu Cyena Ntu, Munich-Kinshasa-Paris, Publications Universitaires Africaines, 2007.

BILOLO MUBABINGE, Le Créateur et la Création dans la pensée memphite et amarnienne. Approche synoptique du Document Philosophique de Memphis et du Grand Hymne Théologique d'Echnaton, (AAT., Sect. I, vol. 2), Kinshasa-Munich 1988; dipatuka 2, Munich-Paris, 2004.

DRIOTON, E., Le monothéisme de l'Ancienne Égypte, extrait des Cahiers d'histoire égyptienne, janv. 1949, 19 p.

FOURCHE T. & MORLIGHEM H., Une bible noire (Cosmogonie bantu), mpatukilu 2 mu «Les deux Océans», Paris, 2002.

GUILLEBAUD, J.-C., Le commencment d’un monde, Paris, Seuil, 2008.

HUNTINGTON, S., Choc des civilisations, Paris, Jacob Odile, 1997.

HUNTINGTON, S., Qui sommes-nous ? Identite nationale et choc des cultures, Paris, Odile Jacob, 2004.

KALAMBA NSAPO, Bunkaaya bwa Mufuki, Munich Kinshasa Paris, Publications Universitaires Africaines, 2007.

KALAMBA NSAPO & BILOLO MUBABINGE (Eds.), Renaissance of the Negro-African Theology - Renaissance de la théologie négro-africaine. Essays in Honor of Prof. Bimwenyi-Kweshi – Mélanges en l’honneur du Prof. Bimwenyi-Kweshi, (AAT., Sect. XII, 1), Munich - Kinshasa, 2009

MAALOUF, A., Identités meurtrières, Paris, Grasset, 1998.

Le dérèglement du monde. Quand nos civilisations s’épuisent, Paris, Grasset, 2009.

MABIKA Kalanda, La Révélation du Tiakanyi, Kinshasa, Lask, 1992.


Cikebelu

 

Mbangilu : 5

Londeshila, londeshila, londeshila... 5

Citupa I:  Katanga anyi Akhénaton nganyi?. 8

Citupa II :  Disamuna dya Diiba. 12

Citupa III :  Lwendu lupya mu nshila wa kasala. 19

A)Bunkaaya bwa Mufuki 19

B)Nkashama wa dyende diitu. 23

C) Mwasakasha meetu, mwasakasha mikuna. 45

D) Buwetu mbwa nganyi ?. 47

§1. Mena aa “Buwetu” ne “Lwebo” adi alwa penyi?. 47

§2. Lungenyi lwa “Buwetu” ndufumine penyi?. 48

§ 3. Diku dya “Buwetu”, ndikosela nkwanga kudi banganyi?  51

§ 6. Buwetu, ncisumbu cyenu. 54

§7. Bengayi Didipotesha ne bengayi dyela binkalabwa mulu  56

E)Bungi bu nkonga ne nsanzu, mekala mashilangana, « mpala ne mpala ya bintu »  58

F)Disamuna mpala ne mpala ya bintu budi cimanyinu cya buneme bwa Mufuki 64

G)Makunshi a budikadidi 65

Nkomenu. 67

Mikanda mibala. 68

 

*



[1] Cheikh ANTA DIOP mmulela mu matuku 29 a ngondo wa dikumi ne mwibidi, cidimu cya 1923, mu musoko wa Caytou, munda mwa Senegal. Udi mulonga tulasa twa bungi pa malu adi atangila lwendu lwa bena Afrika, myakulu yetu ne mushinda mukanda mu bitupa bya bungi. Shushukulu ANTA DIOP wakakuma kapundu ka nswa panshi pakwambaye ne bena ditunga dya Kame, Keme (Egypte) ba kale bavwa ba dikoba difika, bavwa Bafike ne bobo ke batu batwadila buloba bushima mamanya abungi atudi tutungunuka ne tuditambisha nawo lelo. Bibangishila ku cikondo acyo, Binkalabwe byakalwisha cyela ngenyi wetu eu mvita minene, kumutacisha mishindu yonso. Yeye byende kavwa mutekesha mu maboko. Wakalesha Bukwa Bantu ne ende mamanya a pa bwawo ne bivwaye wamba mbyamba kale kudi binkalabwe ne banangi ba bulelela. Kadi kabatu bamufwila luse to. Mukulwetu eu wakafwa mu cidimu cya 1986 (matuku mwandamutekete a ngondo mwibidi). Batu baswe kutwa ndondo ne bulelela batu batungunuka ne cilumbu cya C.A. Diop ne bamwele diboko muulu. Bakunyi bende ba bungi ba bafike batu balonda shila wende eu too ne ku lelu. Tumanyayi bonso ne Mun-Kame yeye mwasa bwalu bwa bufike bwa bena kale ne mulesha ne bafike ke balubalela, udi wa cibau ku mesu a Binkalabwa, a Bitokatoka bia nseka yonso. Tudi mu lubilu bonso. Shushukulu Tshibangu Tshishiku washile bilondeshele « Ordonnance Présidentielle n° 89-287 du 19 novembre 1989» : «Cibambalu cya Malu a BaKame» («Centre d’Études Égyptologiques C.A. Diop») munda mwa «Cikebelu cya Mwikale Kutuyaya» (Institut Africain d’Études Prospectives - INADEP), cidibo balombola kudi Shushukulu Bilolo (kacya ku 1990). Kadyosha ka bipeta bia makeba pa Malu a BaKam ba Kale mu Cybambalu cya INADEP kadi munda mwa mikanda idiye mufunda matuku adi panshi aa.

[2] Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Akh%C3%A9naton

[3] BILOLO, M., Le Créateur et la Création dans la pensée memphite et amarnienne. Approche synoptique du Document Philosophique de Memphis et du Grand Hymne Théologique d'Echnaton, (AAT., Sect. I, vol. 2), Kinshasa-Munich 1988; dipatuka 2, Munich-Paris, 2004.

[4] http://de.wikipedia.org/wiki/Echnaton

[5] Cikoso cya disokola didi mu mukanda wa FOURCHE T. & MORLIGHEM H., Une bible noire (Cosmogonie bantu), mpatukilu 2 mu «Les deux Océans», Paris, 2002, dib. 49-137; myaku yidi yilonda eyi yidi cikoselu cyandamuna mu ciluba, cya bidi bisanganyibwa mu mukanda mwine awu.

[6] MABIKA Kalanda, La Révélation du Tiakanyi, dib. 69-70.

[7] Balayi bidiye musakidile ne mufunda mu mukanda wa kalumbandi kela tatu’a buanga ne mulongeshi wa cikunda Bimwenyi Kweshi, mabeshi 121-122.

[8] Le B ou Bu est souvent à l’Est W / wu/ u. Il y a interchangeabilité en Luba entre B et W / U.

[9] Bilolo Mubabinge, Di-Shikula dia ciLuba mu ciKam: Cileshelu ‘Kapia’, 2007. Mubabinge udi ufunda ne: Mawesha mmulwile ku M3a (=Meeyi, MaLelela-MiImpe-MaLela)+3x (…). Mawesha udi kabidi ne kanungu ka Maw-a-Esha (…) CiKama cidi cilesha mbangilu wa mena-manene aa: DyAnga; Cyanga; Cyonga; Mweka, Kweshi, a.n. Mawesha kena MeEshi to udi Maw-a-Eshi, Ma-wa-Esh = Kakafuka-, Cimamu-, Ci-Maw-a-Esha.

[10] Balayi mukanda wa Amin Maalouf udi dina ne : Identités meurtrières (Paris, Grasset, 1998). Mufunda mukwabo matuku mashala aa : Le dérèglement du monde. Quand nos civilisations s’épuisent, Paris, Grasset, 2009.

[11] Mu mwakulu wa fwacyakafwacyaka, mukanda wa Choc des civilisations udi mupatukila mu nzubu wa bafundi wa Jacob Odile mu cimenga cya Paris (France) mu cidimu cya 1997.

[12] Tudi tupetangana bikole ne bonso badi bela Huntington mpata. Nangananga J.-C. Guillebaud udi mufunda mukanda eu : Le commencment d’un monde, Paris, Seuil, 2008, tubala mabeshi 13 too ne ku 35.

[13] Ke cyena bwalu cya mu mukanda eu wa S.P. Huntington, Qui sommes-nous ? Identite nationale et choc des cultures, Paris, Odile Jacob, 2004.

LAST_UPDATED2